गोपीनाथ मुंडे अपघात विमा योजना - Gopinath Munde Shetkari Apghat Vima Yojana

राज्यातील शेतकरी तसेच त्याच्या कुटुंबातील सदस्यांना शेती व्यवसाय करतांना विविध अपघातांमुळे मृत्यू ओढवतो किंवा काही वेळा त्यांना अपघातांमुळे अपंगत्व येते. अशावेळी त्यांना आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने राज्यात गोपीनाथ मुंडे अपघात विमा योजना सुरु करण्याचा महत्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला.

यापूर्वी राबविण्यात आलेली “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना” ही केवळ ७/१२ वर नाव असलेल्या खातेदार शेतकरी व शेतकऱ्यांच्या कुटुंबातील एका व्यक्तीसाठी, अशा एकूण 2 व्यक्तींसाठी लागू होती. राज्यात शेती व्यवसायामध्ये प्रत्यक्ष राबणाऱ्या भूमिहीन शेतमजुरांचा वाटा मोठा असून कामाच्या ठिकाणी त्यांनाही अपघाताचा धोका असतो. भूमिहीन शेतमजुराचा अपघाती मृत्यू झाल्यास किंवा अपंगत्व आल्यास त्याच्या कुटुंबावर आर्थिक संकट ओढविते. या बाबींचा विचार करता या योजनेचे संरक्षण भूमिहीन शेतमजुरांनाही देणे आवश्यक आहे. याखेरीज महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण अधिनियम, 2026 अंतर्गत “महिला शेतकरी” म्हणून प्रमाणपत्र मिळालेल्या महिला शेतकऱ्यांचा देखील या योजनेच्या लाभकक्षेत अंतर्भाव करणे आवश्यक आहे.

याशिवाय पूर्वीची योजना महितीधारक खातेदार शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबातील महितीधारक खातेदार म्हणून नोंद नसलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबातील कोणत्याही एका सदस्यासाठी (आई/वडील, शेतकऱ्याची पत्नी/पती, मुलगा व अविवाहित मुलगी यापैकी 10 ते 75 वयोगटातील कोणतीही एक व्यक्ती) अशा एकूण दोन व्यक्तींसाठी राबविण्यात येत होती.

शेतकऱ्यासोबत त्यांच्या कुटुंबातील सदस्यही शेतीमध्ये काम करीत असतात. त्यामुळे महितीधारक खातेदार शेतकऱ्यासह त्यांच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य त्याचप्रमाणे भूमिहीन शेतमजूर व त्यांच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य तसेच, महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण अधिनियम, 2026 अंतर्गत “महिला शेतकरी” प्रमाणपत्र प्राप्त सर्व महिला शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य या योजनेंतर्गत लाभ घेण्यासाठी पात्र ठरविण्याची बाब शासनाच्या विचारधीन होती.

या पार्श्वभूमीवर, गेल्या तीन वर्षात राबविण्यात आलेल्या, “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजनेमध्ये” सुधारणा करुन, “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना” दि. 1 एप्रिल, 2026 ते दि. 31 मार्च, 2031 या कालावधीत नवीन स्वरूपात राबविण्यास मान्यता देण्याबाबत शासन पुढीलप्रमाणे निर्णय घेत आहे.

गोपीनाथ मुंडे अपघात विमा योजना शासन निर्णय

शेती व्यवसाय करतांना होणाऱ्या विविध अपघातांमुळे शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी यांचा मृत्यू ओढवतो किंवा काहीवेळा त्यांना अपघातांमुळे अपंगत्व येते. घरातील कर्त्या व्यक्तीस झालेल्या अपघातामुळे, त्याचा मृत्यू झाल्यास अथवा त्यास कायमचे अपंगत्व आल्यास, कुटुंबाच्या उपजीविकेच्या साधनावर विपरीत परिणाम होऊन संपूर्ण कुटुंब आर्थिक विवंचनेत सापडते. अशा अपघातग्रस्त शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी यांना, सानुग्रह अनुदान देण्याच्या दृष्टिकोनातून राज्यातील सर्व महितीधारक खातेदार शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबातील आई-वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी, घटस्फोटीत मुलगी व विधवा मुलगी अशा 10 ते 75 वर्ष वयोगटातील सर्व सदस्यांना या योजनेत समाविष्ट करण्यात येत असून, त्यांच्यासाठी "गोपीनाथ मुंडे शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना” दि. 1 एप्रिल, 2026 ते दि. 31 मार्च, 2031 या 5 वर्षाच्या कालावधीत राबविण्यास मान्यता देण्यात येत आहे.

गोपीनाथ मुंडे अपघात विमा योजनेचे लाभार्थी

(अ) गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना अंतर्गत राज्यातील महितीधारक खातेदार शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबातील आई-वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी, घटस्फोटीत मुलगी, विधवा मुलगी यापैकी कोणत्याही व्यक्तीचा अपघात होऊन अपंगत्व आल्यास किंवा त्यांचा मृत्यू झाल्यास, संबंधित शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी किंवा त्यांचे कायदेशीर वारसदार सानुग्रह अनुदान मिळण्यास पात्र असतील.

(आ) योजनेंतर्गत कायदेशीर वारसदारांची निवड अनुक्रमे पुढीलप्रमाणे करण्यात येईल.

• अपघातग्रस्तांचे पती / पत्नी
• अपघातग्रस्तांची अविवाहित मुलगी
• अपघातग्रस्तांची आई
• अपघातग्रस्तांचा मुलगा
• अपघातग्रस्तांचे वडील
• अपघातग्रस्तांची सून
• अपघातग्रस्तांची घटस्फोटीत मुलगी / विधवा मुलगी
• अन्य कायदेशीर वारसदार

टीप: कायदेशीर वारसदार म्हणजे अशी व्यक्ती, जी लागू असलेल्या वारसा हक्क कायद्यानुसार, मृत व्यक्तीच्या मालमत्ता, हक्क आणि लाभांचा वारसा मिळण्यास पात्र असते; यामध्ये संबंधित कायदे किंवा योजनेच्या तरतुदींना अधीन राहून, मृत व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे देय असलेल्या कोणत्याही भरपाईचा/नुकसान भरपाईचाही समावेश होतो.

योजनेंतर्गत सानुग्रह अनुदानाची अनुज्ञेय मर्यादा

सदर योजनेंतर्गत लाभास पात्र असणाऱ्या शेतकरी / भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी किंवा त्यांच्या कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याने अथवा वारसदाराने शासनाच्या अन्य विभागांकडून अपघातग्रस्तांसाठी कार्यान्वित असलेल्या योजनेचा लाभ घेतला असल्यास, सदर लाभार्थी गोपीनाथ मुंडे शेतकरी/भूमिहीन शेतमजूर/महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजनेंतर्गत लाभास पात्र ठरणार नाहीत. उदा. ऊसतोड कामगारांकरिता राबविण्यात येत असलेल्या योजनेचा लाभ घेतलेल्या व्यक्ती.

योजनेचा लाभ देण्यासाठी अनुज्ञेय अपघातांचे स्वरूप

योजनेंतर्गत सानुग्रह अनुदान मिळण्यास पात्र ठरण्यासाठी खालील अपघात ग्राह्य धरण्यात येतील

1. रस्ता/रेल्वे अपघात
2. पाण्यात बुडून मृत्यू
3. जंतूनाशके हाताळतांना अथवा अन्य कारणांमुळे विषबाधा
4. वीजेचा धक्का बसल्यामुळे झालेला अपघात,
5. वीज पडून मृत्यू
6. खून
7. उंचावरून पडून मृत्यू
8. सर्पदंश व विंचूदंश
9. नक्षलवाद्यांकडून झालेली हत्या
10. जनावरांच्या हल्ल्यामुळे जखमी / मृत्यू
11. बाळंतपणातील मृत्यू
12. दंगलीतील मृत्यू/अपंगत्व
13. आकस्मिक अपघातामुळे झालेला अंतर्गत रक्तस्त्राव
14. उष्माघात

गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजनेचा लाभ अनुज्ञेय नसलेल्या अपघातांचे स्वरूप

1. नैसर्गिक मृत्यू
2. आत्महत्येचा प्रयत्न, आत्महत्या / जाणीवपूर्वक स्वतःला जखमी करून घेणे
3. युद्ध
4. सैन्यातील नोकरी
5. जवळच्या लाभधारक (पती/पती/१८ वर्षाखालील मुलगा/मुलगी, अविवाहित मुलगा/मुलगी व आई/वडील, इत्यादी) यांचेकडून खून
6. गुन्ह्याच्या उद्देशाने कायद्याचे उल्लंघन करताना झालेला अपघात
7. वयोगट १०-१८ वर्षे दरम्यान वाहन चालवत असताना झालेला अपघात
8. अंमली पदार्थाच्या अमलाखाली असताना झालेला अपघात
9. मोटार शर्यतीतील अपघात

योजनेचा लाभ मिळण्यासाठी सादर करावयाच्या प्रमाणपत्रे

(अ) वहितीधारक शेतकरी

1. ७/१२ उतारा/अॅग्रीस्टॅक अंतर्गत प्राप्त शेतकरी ओळखपत्र
2. मृत्यूचा दाखला
3. संबंधित तलाठ्याकडील "गाव नमुना ६ क" नुसार शेतकरी यांचे वारस म्हणून मंजूर झालेली वारसाची नोंद
4. वहितीधारक शेतकरी यांच्या वयाच्या पडताळणीकरिता, शाळा सोडल्याचा दाखला / आधारकार्ड / निवडणूक ओळखपत्र, ज्या कागदपत्राआधारे ओळख/वयाची खात्री होईल असे कोणतेही कागदपत्रे

भूमिहीन शेतमजूर

1. आधार कार्ड
2. रहिवाशी दाखला
3. एका वर्षांच्या आत, असंघटित कामगार पोर्टल (e-Shram) वरील भूमिहीन शेतमजूर म्हणून नोंदणी आवश्यक
4. मृत्यूचा दाखला

(इ) महिला शेतकरी

1. महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण अधिनियम, २०२६ अंतर्गत "महिला शेतकरी" म्हणून प्राप्त प्रमाणपत्र
2. मृत्यूचा दाखला
3. आधार कार्ड
4. रहिवाशी दाखला.

अपघाताच्या स्वरूपानुसार सानुग्रह अनुदान मिळण्यासाठी सादर करावयाच्या कागदपत्रे

टीप:
1. वरील कागदपत्रे मूळ किंवा राजपत्रित अधिकारी यांनी साक्षांकित केलेली ग्राह्य धरण्यात येतील.
2. मृत्यू कारणांची नोंद सक्षम प्राधिकाऱ्याने स्पष्ट केली असल्यास, रासायनिक विश्लेषण अहवाल (व्हिसेरा अहवाल) या कागदपत्र्याची आवश्यकता राहणार नाही.

गोपीनाथ मुंडे अपघात विमा योजना अंतर्गत ऑनलाईन दावा अर्ज करण्याची पद्धत

पहिला टप्पा

• अर्जदाराला सर्वात प्रथम आपले सरकार महाडीबीटी पोर्टल वर जावे लागेल.
• होम पेज वर गेल्यावर वैयक्तिक शेतकरी पर्यायावर क्लिक करा आणि शेतकरी आयडी प्रविष्ट करा व ओटीपी बटनावर क्लिक करा.





• किंवा आधार आधारित लॉगिन पर्यायावर क्लिक करा आणि तुमचा आधार क्रमांक टाका. आणि ओटीपी पाठवा बटनावर क्लिक करा.





• आता तुमच्या मोबाईलवर आलेला ओटीपी टाकून ओटीपी तपासा वर क्लिक करा.

दुसरा टप्पा

• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज उघडेल त्यामध्ये तुमची वैयक्तिक माहिती भरा. तुमची वैयक्तिक माहिती भरून झाल्यावर डाव्या बाजूला घटकासाठी अर्ज करा वर क्लिक करा.






• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना मधील बाबी निवडा बटनावर क्लिक करा.





• आता तुमच्यासमोर योजनेचा अर्ज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला विचारलेली सर्व माहिती भरावयाची आहे. आणि आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करावयाची आहेत. आणि Submit बटनावर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला पहा बटनावर क्लिक करून तुम्ही भरलेला अर्ज पाहू शकता.





• खाली तुम्हाला Pay Application Fees बटनावर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला Make Payment बटनावर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला Credi/Debit Card पर्यायावर क्लिक करून PayGov/Master/Visa Rupay पर्यायावर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला तुम्हाला किती रुपये भरायचे आहे ती Amount दिसेल. खाली तुम्हाला Proceed For Payment वर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर एक नवीन पेज ओपन होईल त्यामध्ये तुम्हाला UPI वर क्लिक करून Show QR वर क्लिक करायचे आहे.





• आता तुमच्यासमोर QR कोड ओपन होईल तो Scan करून 23.60/- रुपयाचे payment करायचे आहे.





• payment झाल्यावर तुमच्या स्क्रीन वर Success चा message येईल आणि तुमचा Application No येईल. (तुम्हाला तुमचा Application No जपून ठेवायचा आहे. कारण भविष्यात तुम्हाला तुमचा अर्जाची स्थिती पाहण्यासाठी याचा उपयोग होणार आहे.)





• तुम्हाला आता Print Application बटनावर क्लिक करून तुमच्या अर्जाची प्रिंट काढून तुमच्याजवळ ठेवायची आहे.

गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजनेअंतर्गत अर्ज रद्द होण्याची कारणे

• अर्जात खोटी तसेच दिशाभूल करणारी माहिती भरल्यास
• अंतिम मुदती नंतर अर्ज सादर केल्यास
• अर्जासोबत योग्य कागदपत्रे न जोडल्यास
• अनुज्ञेय नसलेल्या प्रमाणे अपघात झाल्यास

गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजनेच्या अंमलबजावणीची कार्यपद्धती

• अपघातग्रस्त शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी अथवा त्यांच्या कुटुंबातील सदस्य यांच्या अपघाताबाबत प्राथमिक माहिती प्राप्त झाल्यानंतर सखोल चौकशी करण्यासाठी संबंधित महसूल अधिकारी, पोलीस अधिकारी व तालुका कृषि अधिकारी यांच्या संयुक्त पथकाने प्रत्यक्ष भेट देऊन, त्याची सखोल तपासणी करून त्याबाबतचा अहवाल संबंधित तहसीलदार यांना घटना झाल्यापासून 8 दिवसांच्या आत सादर करावा.
• जेव्हा शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी किंवा त्यांच्या कुटुंबियांचे प्रकरण निदर्शनास येईल, तेव्हा संबंधित अपघातग्रस्त शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी यांचे वारसदार यांनी सर्व निर्धारित कागदपत्रांसह परिपूर्ण प्रस्ताव संबंधित तालुका कृषि अधिकारी यांच्याकडे 02 महिन्यांच्या आत सादर करावा. याकरिता कृषि विभागाचे सर्व क्षेत्रिय अधिकारी/ कर्मचारी संबंधितांना मार्गदर्शन करतील.
• या विहित मुदतीत अत्यंत अपवादात्मक परिस्थितीत वाढ करावयाची झाल्यास, सदर मुदत वाढविण्याबाबत, संबंधित तालुका कृषि अधिकारी यांना विवेकाधीन निर्णय घेण्याचे अधिकार असतील
• संबंधित तालुका कृषि अधिकारी यांनी प्राप्त झालेल्या प्रस्तावांची छाननी करून पात्र असलेले परिपूर्ण प्रस्ताव संबंधित तहसीलदार यांच्याकडे सादर करावेत.
• संबंधित तहसीलदार यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीच्या बैठकीमध्ये 30 दिवसांच्या आत संबंधित शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी अथवा त्यांच्या कुटुंबातील वारसदारांना योजनेचा लाभ देण्याबाबत निर्णय घेण्यात यावा.
• सदर योजनेची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी आयुक्त (कृषि), महाराष्ट्र राज्य, पुणे यांची राहील. योजनेच्या अंमलबजावणीचा आयुक्त (कृषि), महाराष्ट्र राज्य, पुणे यांनी त्रैमासिक आढावा घेऊन, त्याबाबतचा प्रगती अहवाल शासनास सादर करावा.
• गोपीनाथ मुंडे शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजनेंतर्गत, दरवर्षी मंजूर दाव्यांच्या संख्येनुसार, आयुक्त (कृषि), महाराष्ट्र राज्य, पुणे यांच्यामार्फत निधी उपलब्ध करून देण्यात येईल.
• “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजनेची” अंमलबजावणी काटेकोरपणे करून वित्तीय शिस्तीचे पालन करण्याच्या दृष्टिकोनातून या योजनेचा लाभ, लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात, थेट लाभ हस्तांतरण (D.B.T.) च्या माध्यमातून प्रकरणपरत्वե संबंधित अपघातग्रस्त शेतकरी/ भूमिहीन शेतमजूर / महिला शेतकरी अथवा त्यांच्या वारसदारांच्या बँक खात्यात जमा करण्यात येईल.
• योजना अधिक परिणामकारक आणि लाभार्थी केंद्रित करण्याच्या दृष्टिकोनातून डेटाची अचूकता, सुलभ उपलब्धता आणि सुरक्षितता आणि योजनेच्या फलनिष्पत्तीच्या, रिअल टाईम विश्लेषणासाठी “Integrated Online Portal” कार्यान्वित करण्यात येईल.
• योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी त्या-त्या आर्थिक वर्षात वितरित करावयाच्या निधीमधून 3 टक्के रक्कम प्रशासकीय खर्चासह आवश्यकतेनुसार वित्त विभागाने वेळोवेळी निर्गमित केलेल्या शासन निर्णयानुसार बाह्यस्थ संस्थेद्वारे घ्यावयाच्या मनुष्यबळाच्या खर्चासाठी असेल.

महत्वाची सूचना

पोर्टल वापरताना काही अडचणी येत असल्यास, कृपया आपल्या ब्राऊझरचा ब्राऊझिंग इतिहास, कॅशे आणि कुकीज साफ करून पुन्हा प्रयत्न करा. असे केल्याने पोर्टलवरील तांत्रिक अडचणी दूर होण्यास मदत होऊ शकते.\

ब्राऊझिंग इतिहास, कॅशे आणि कुकीज साफ करण्याची पद्धत (Google Chrome):

• ब्राऊझरच्या उजव्या वरच्या कोपऱ्यातील ⋮ (तीन ठिपके) क्लिक करा.
• Settings (सेटिंग्स) निवडा.
• डाव्या बाजूला Privacy and security (गोपनीयता व सुरक्षा) वर क्लिक करा.
• Clear browsing data (ब्राऊझिंग डेटा साफ करा) निवडा.
• Time range मध्ये All time (संपूर्ण वेळ) निवडा.
• Browsing history, Cookies, Cached images and files निवडा.
• Clear data (डेटा साफ करा) वर क्लिक करा.

गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना gr येथे क्लिक करा